Tasavvuf Tarihi

1869 yılında Osmanlı’nın şimdi Rumeli topraklarında kalan Manastır şehrinin Serfiçe kasabasında doğdu. Babası Mehmed Necip Efendi, annesi Refika Hanım’dır. Ataları Konya’dan getirilerek Rumeli’ye yerleştirilen, Serfiçe’de “Konyar” adıyla anılan bir ailedir. Sekiz yaşındayken Selanik’e, oradan da İstanbul’a geldi. İstanbul’da bir süre Çiçekpazarı Rüştiyesi’nde okudu. Yunan çetelerinin Serfiçe’deki Müslüman halkı rahatsız etmesi dolayısıyla babasının işlerinin bozulması ve Yemen’e gitmesiyle Sana Askerî Rüştiyesi’ne girdi. Burada ayrıca Bulgar bir hekimden Fransızca dersleri aldı. Daha sonra ailesinin İstanbul’a gelmesiyle Gülhane Askerî Rüştiyesi’ni, ardından 1888 yılında da Mülkiye’yi (Siyasal Bilgiler Fakültesi) bitirdi. Mülkiye’nin son sınıfındayken Fransızcadan çevirdiği İstatistik kitabından dolayı dönemin saygın aydınlarından olan Maarif Nazırı (Millî Eğitim Bakanı) Münif Paşa’nın yakınlığını kazandı. Bu sebeple mezuniyetinden sonra Münif Paşa’nın İstanbul Hukuk Mektebi’nde fahriyen okutmakta olduğu İlm-i Servet dersi muallim muavinliğine getirildi. Yine Münif Paşa’nın uygun görmesiyle 14 Temmuz 1889 yılında Edirne İdadisi’nde tarih-i umumi, lisan-ı Osmanî ve ilm-i servet (tarih, Osmanlıca, iktisat) öğretmenliklerine gönderildi. 20 Temmuz 1890’da Dedeağaç, 5 Ekim 1892’de Halep Merkez İdadisi müdürlüklerine, 24 Mart 1893’te Diyarbakır Maarif Müdürlüğüne ve Diyarbakır İdadisi tarih-i umumi öğretmenliğine terfi ettirildi. 16 Haziran 1895’te İstanbul’a dönerek Maarif Nezareti İstatistik Kalemi Başkatipliğine atandı. Bu görevde iki yıl kaldıktan sonra Maarif’ten ayrılarak idare mesleğine geçti. 1 Haziran 1897’de Kosova, 18 Ağustos 1899’da Kastamonu vilayetleri Mektupçuluklarına gönderildi. Bu arada 13 Mart 1902’den 21 Temmuz 1902’ye kadar Sinop sancağının Mutasarrıf Vekilliği görevini de yerine getirdi. 17 Nisan 1903’te Taiz, 4 Şubat 1904’te Basra, 18 Şubat 1906’da Balıkesir, 3 Eylül 1908’de Lazkiye mutasarrıflıkları; 3 Ağustos 1909’da Elaziz, 2 Kasım 1911’de Bitlis, 28 Ocak 1912’de Yanya vilayetleri valiliklerinde bulundu. En son memuriyeti olan 1912’de atandığı Trabzon Valiliği görevidir. 1 Haziran 1913 yılında Talat Paşa’nın emriyle emekliye sevk edildi. Mehmed Ali Aynî, 17 yıl süren bürokratik görevinden sonra ilmî meşguliyete ve hocalığa ağırlık verdi. 1913 yılının eylülünde sağlık sebepleriyle Darülfünun Felsefe Müderrisliğinden ayrılan Emrullah Efendi’nin tavsiyesiyle, o zamanki Maarif Nazırı Şükrü Bey tarafından 31 Mart 1914’de Darülfünun Edebiyat Şubesi Umumi Felsefe Müderrisliğine atandı. 1915’te İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesi Müderrisler Meclisi başkanlığı görevinde bulundu. Buna ilaveten Çamlıca Kız Lisesi’nde edebiyat, Medresetü’l-İrşad ve İlahiyat Fakültesi’nde tasavvuf tarihi alanında dersler verdi. Mütarekeden sonra “İttihatçı” olduğu suçlamasıyla Şeyhülislam Mustafa Sabri Efendi tarafından Medresetü’l-İrşad’daki görevinden azledildi. Aralık 1922’de TBMM hükümeti tarafından bu görevine tekrar iade edildi. Ekim 1923’te Ankara’ya çağrılarak Şeriye Vekâleti Tetkikat ve Telifat-ı İslamiye Heyeti üyesi oldu. Kasım 1924’te Şeriye Vekâleti ilga edilene kadar bu görevde kaldı. Bu tarihten sonra İstanbul’a dönerek yeni kurulan İlahiyat Fakültesi tasavvuf tarihi müderrisliğine atandı. 1925’ten itibaren Harp Okulu’nda ahlak felsefesi, Harp Akademisi’nde siyasi tarih, İslam İlimleri Tetkik Enstitüsü’nde dinler tarihi okuttu. 1935’te ikinci kez emekli oldu. 1937’de başladığı en son görevi İstanbul Kütüphaneleri Tasnif Komisyonu başkanlığı oldu. Türkiye’yi çeşitli zamanlarda bazı uluslararası ilmî kongrelerde de temsil eden Mehmed Ali Aynî, 29 Kasım 1945 günü geçirdiği bir ameliyat sonrası vefat etti. Kabri Zincirlikuyu Mezarlığı’ndadır. Eserleri Bütün hayatı boyunca geride eser bırakmaya büyük önem veren Mehmed Ali Aynî’nin daha çok dinî, felsefi ve tasavvufi alanlarda yayımlanmış birçok kitabı, gazete ve dergilerde kalmış onlarca makalesi vardır. Kitap şeklinde yayınlanmış eserleri şunlardır: 1. Nazarî ve Amelî İstatistik, İstanbul 1306/1890. 2. Fakir (Nicolas Meyra’dan tercüme), Kastamonu 1316/1900. 3. Küçük Tarih (Ernest Lavisse’ten tercüme), Kastamonu 1317/1901. 4. Tarih-i Edebî-i Âlem (Frédric Loliée’den tercüme), Kastamonu 1319/1903. 5. Ziraat Dersleri, (Mehmed Kemaleddin ile beraber), Kastamonu 1319/1903. 6. Hüccetü’l-İslam İmam Gazali, İstanbul 1327/1911. 7. Hükm-i Cumhur (J. Giraud’dan tercüme), İstanbul 1327/1911. 8. Hükümet-i Avam Vatan ve İnsaniyet (J. Giraud’dan tercüme), İstanbul 1327/1911. 9. Örfiyat-ı Siyasiye ve Ahlakiye (Maurice Block’tan tercüme), İstanbul 1327/1911. 10. Tarih-i Felsefe, İstanbul 1330/1914. 11. İlim ve Felsefe (Charles Bourdel’den tercüme), İstanbul 1331/1915. 12. Terbiyeye Ait Tatbikat ile Birlikte Ruhiyat Dersleri (E. Rabaud’dan tercüme), İstanbul 1331/1915. 13. Fenn-i Terbiye Dersleri, İstanbul 1331/1915. 14. Muallim-i Sânî Farabi, İstanbul 1332/1916. 15. Şeyh-i Ekber’i Niçin Severim, İstanbul, 1339/1923. (2. baskı: İbn Arabi’de Varlık Düşüncesi içinde. Hazırlayan: İsmail Kara, İnsan Yayınları, İstanbul 1992; 3. baskı; Şeyh-i Ekber’i Niçin Severim, Hazırlayanlar: H. Rahmi Yananlı, İsmail Dervişoğlu, Emir Hüseyin Yiğit, Büyüyenay Yayınları, İstanbul 2012.) 16. İntikad ve Mülahazalar, İstanbul 1925. 17. Tasavvuf Tarihi, İstanbul 1925. (2. baskı Kitabevi Yayınları, Sadeleştiren: Mustafa Rahmi Yananlı, İstanbul 2000.) 18. Ahlak Dersleri, İstanbul 1927. (2. baskı: Büyüyenay Yayınları, hazırlayanlar: İsmail Dervişoğlu, Emir Hüseyin Yiğit, İstanbul 2013.) 19. Hacı Bayram Veli, İstanbul 1927. (2. baskı Akabe Yayınları, Sadeleştiren: Mustafa Rahmi Yananlı, İstanbul 1986.) 20. Reybîlik, Bedbinlik, Lailahîlik Nedir, İstanbul 1927. (2. baskı: Ateizm Aynasında Tevfik Fikret adıyla. Sadeleştiren: Ethem Cebecioğlu, Yeni Çizgi Yayınları, Ankara 1997.) 21. Darülfünun Tarihi, İstanbul 1927. (2. baskı: Sadeleştiren: Metin Hasırcı, Pınar Yayınları, İstanbul 1996. 3. baskı: Sadeleştiren: Aykut Kazancıgil, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2008.) 22. Siyasî Tarih, Harp Akademileri 1927-1928 Tedrisatı Sınıf 1, Harp Akademileri Kumandanlığı Matbaası, Ankara 1928. 23. Ruhu’l-Beyan Müellifi Bursalı İsmail Hakkı Hakkında Bir Tetkik, İstanbul 1928. 24. İsmail Hakkı: Philosophe Mystique, Paris 1933. 25. Demokrasi Nedir, İstanbul 1934. (2. baskı: İstanbul 1962.) 26. Her Gün Bunu Oku, İstanbul 1936. 27. Un grand saint de l’Islam: Abd-al-Kadir Guilânî, 1077-1166, Paris 1938. 28. Türk Ahlakçıları, Marifet Basımevi, İstanbul 1939. (2. baskı: Kitabevi Yayınları, Hazırlayan: İsmail Kara, İstanbul 1993.) 29. Milliyetçilik, İstanbul 1943. (2. baskı: Ulusçuluk adıyla. Hazırlayan: Nezih H. Neyzi, Peva Yayınları, İstanbul 1997. 3. baskı: Hazırlayan: İsmail Dervişoğlu, Kurtuba Yayınları, İstanbul 2011.) 30. Türk Azizleri, Bursalı İsmail Hakkı, İstanbul 1944. (2. baskı: İsmail Hakkı Bursevî adıyla, hazırlayan: İsmail Dervişoğlu, Büyüyenay Yayınları, İstanbul 2013.) 31. Hayat Nedir, İstanbul, 1945. (2. baskı: Hazırlayan: İsmail Dervişoğlu, Büyüyenay Yayınları, İstanbul 2013.) 32. Doğuş Devrinde İslam Tasavvufu, (Louis Massignon’dan çeviri). Hazırlayan: Osman Türer, Cengiz Gündoğdu, Ataç Yayınları, İstanbul 2006. 33. Mehmed Ali Aynî’nin Hatıraları, Türkiye Yayınevi Canlı Tarihler dizisinden, İstanbul 1945. (2. baskı: Hatıralar adıyla. Hazırlayan: İsmail Dervişoğlu, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2010.) Mehmed Ali Aynî, uluslararası felsefe kongrelerinde Türkiye’yi temsil etmiş ve tebliğler sunmuştur. Bu tebliğlerin bir kısmı daha sonra risale veya kitap şeklinde de yayımlanmış, ne yazık ki bazı çalışmaları ise gün ışığına çıkmamıştır. Ayrıca Mehmed Ali Aynî’nin, Darülfünun Edebiyat Fakültesi Mecmuası, Darülfünun İlahiyat Fakültesi Mecmuası, Sebilürrreşad, Millî Mecmua, Fağfur gibi dergilerle Yenigün, Milliyet, Akşam, Tan, Tasvir, Cumhuriyet gazetelerinde yazıları yayımlanmıştır.