Nizam-ı Devlet & Risale Fî Nizami’d-Devle & Risale-i Nizam-ı Devlet

16. yüzyılın sonlarına doğru, Budin’in Osmanlı egemenliğinden çıkışını bizzat yaşayan isimsiz bir yazarın kaleme aldığı bu eser, devletin çöküşüne dair keskin gözlemlerini aktarıyor. Tuna Nehri’ni yüzerek ölümden kurtulduğu o kaotik günlerin ardından, yaşanan felaketin ardındaki nedenleri derinlemesine irdeleyen yazar, Arapça ve Türkçe olarak kaleme aldığı risalesinde, devletin içine sürüklendiği zaafları mercek altına alıyor. Dönemin "ıslahat risaleleri" geleneğine dahil olan bu metin, geçmiş imparatorlukların yıkılış sebeplerinden ders çıkarmaya çalışırken, Osmanlı’nın da aynı hataları tekrarlamaması için çözüm arayışında. Umutsuzluğun gölgesinde bile çırpınan bir aklın ürünü olan eser, bugüne dek pek bilinmeyen bir sesin, devletin geleceğine dair kaygılarını ve umutlarını samimi bir dille ortaya koyuyor.