Çerkes Töresi (Xabze)

Adığe dilinde "yaşam kuralı" anlamına gelen Xabze, Çerkes toplumunun yüzyıllardır süzülerek gelen töresel çerçevesini oluşturur. Bu sistem, bireylerin birbirleriyle ve toplumla olan ilişkilerini düzenleyen, sorunları çözmek için doğrudan uygulanan bir mekanizma olarak işler. Kurallar, soyut ilkelerden değil, günlük hayatta yaşanan deneyimlerden beslenir; bu yüzden de herkes tarafından benimsenir ve içselleştirilir. Xabze’nin geçerli olduğu yerlerde suç oranları düşük, toplumsal barış ise güçlüdür. Kan davası, erken yaşta evlilik, akraba evliliği gibi sorunlar bu kültürde yer bulmaz. Kadına ve çocuğa yönelik şiddet, ayıplanan bir davranış olarak görülür. Bu sistemde mahkemeler, savcılar ya da polis yoktur. Her birey, kendi davranışlarını denetler; toplumun onayı, en etkili yaptırımdır. Ayıplanmak ve dışlanmak, kimsenin göze alamayacağı bir cezadır. Xabze, cezalandırmaktan çok, kişiyi kazanmayı amaçlar..